Từ những dịch trạm và cửa ải trên Con đường Tơ lụa hơn hai nghìn năm trước đến hệ thống dữ liệu số lưu giữ từng đường nét của các bức bích họa Mạc Cao, Đôn Hoàng (Cam Túc, Trung Quốc)… đều làm sáng tỏ điều hiển nhiên: Di sản chỉ trường tồn khi được kết nối, sẻ chia và làm mới trong đời sống đương đại. Đó cũng là thông điệp về không gian hợp tác rộng lớn giữa Trung Quốc, Việt Nam và các quốc gia ASEAN về bảo tồn di sản, số hóa, gợi mở triết lý ứng xử với quá khứ trong hiện tại và tương lai.
- Kỳ 1 -
Giao lộ ký ức
và khát vọng kết nối
Ánh nắng tháng 7 phủ mầu vàng nhạt lên những rẻo cây xanh bên đường, mở đầu cho hành trình ngược dòng lịch sử đầy mê hoặc. Phía ngoài kia là sa mạc mênh mông, nơi cái nóng mùa hè làm cảnh vật như nhòe đi, nhưng bước vào không gian Mỹ thuật quán (Trung tâm Triển lãm mỹ thuật Đôn Hoàng), nơi diễn ra Đối thoại Di sản văn hóa Trung Quốc - ASEAN, câu chuyện về ký ức, bản sắc và trách nhiệm chung trước tương lai lại hiện ra rõ nét.
Tiếng chuông ngân từ quá khứ
Thông điệp “Di sản trường tồn, sẻ chia nét đẹp cho muôn đời” xuất hiện như sợi chỉ đỏ xuyên suốt cuộc đối thoại. Giữa Đôn Hoàng - giao lộ nổi tiếng của Con đường Tơ lụa cổ đại, nơi giao thoa nhiều nền văn minh và tôn giáo, phương Đông và phương Tây - câu chữ ấy gợi lên một chiều sâu lịch sử đặc biệt.
Ảnh: Đoàn lạc đà chở du khách trên sa mạc ở Đôn Hoàng hôm nay gợi nhớ đến những đoàn lữ hành hàng nghìn năm trước.
Từ hơn 2.000 năm trước, vùng đất này chứng kiến những thương nhân, sứ giả, tăng nhân và lữ khách kiên cường đi qua những dặm dài cát bỏng. Thồ trên lưng đoàn đàn lạc đà không chỉ có tơ lụa mịn màng, trà thơm, đồ gốm tinh xảo, đá quý hay hương liệu xa xỉ, theo những bước chân vượt sa mạc còn có dòng chảy tôn giáo, nghệ thuật, ngôn ngữ, kỹ thuật và những tri thức của thế giới.
Sơ đồ trưng bày tại Khách sạn Đôn Hoàng, miêu tả Con đường Tơ lụa thời cổ đại, bắt đầu từ Tây An, đi qua Đôn Hoàng, tới nhiều quốc gia thuộc khu vực Trung Á, Địa Trung Hải.
Sơ đồ trưng bày tại Khách sạn Đôn Hoàng, miêu tả Con đường Tơ lụa thời cổ đại, bắt đầu từ Tây An, đi qua Đôn Hoàng, tới nhiều quốc gia thuộc khu vực Trung Á, Địa Trung Hải.
Đó cũng là lý do khoảng 150 chuyên gia, học giả, cơ quan truyền thông và tổ chức quốc tế đã cùng ngồi lại trong một không gian mở của Trung tâm Triển lãm để thảo luận về bảo tồn di sản, khảo cổ học, công nghệ số, công nghiệp văn hóa và khả năng đưa di sản đến gần hơn với công chúng đương thời.
Các ý kiến từ nhiều quốc gia có xu hướng gặp nhau ở một điểm cốt lõi là di sản không ngủ yên trong một quá khứ cần bảo tồn, mà là điểm chạm để kết nối con người, củng cố hiểu biết và mở rộng không gian hợp tác.
Ông Dư Ưng Phúc, Phó Cục trưởng Ngoại văn Trung Quốc. Ảnh: CICG
Ông Dư Ưng Phúc, Phó Cục trưởng Ngoại văn Trung Quốc. Ảnh: CICG
Từ góc độ vĩ mô, ông Dư Ưng Phúc, Phó Cục trưởng Ngoại văn Trung Quốc, nhấn mạnh di sản văn hóa là sợi dây vô hình nối quá khứ với tương lai, đồng thời là nền tảng vững chắc để Trung Quốc và ASEAN tăng cường hiểu biết, tình hữu nghị và hợp tác.
Chủ tịch Liên minh Di sản Đông Nam Á (SEACHA) Ivan Anthony Henares. Ảnh: CICG
Chủ tịch Liên minh Di sản Đông Nam Á (SEACHA) Ivan Anthony Henares. Ảnh: CICG
Cùng tầm nhìn, Chủ tịch Liên minh Di sản Đông Nam Á (SEACHA) Ivan Anthony Henares, một chuyên gia uy tín hàng đầu trong lĩnh vực bảo tồn di sản, chính sách văn hóa và du lịch tại Philippines, cũng cho rằng các bên có nhiều kinh nghiệm thực tiễn có thể sẻ chia trong bảo tồn, phục hồi, quản trị di sản và đặc biệt là ứng dụng công nghệ số.
PGS, TS Dương Văn Huy, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương (IAPS) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Ảnh: CICG
PGS, TS Dương Văn Huy, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương (IAPS) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Ảnh: CICG
PGS, TS Dương Văn Huy, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương (IAPS) trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam chia sẻ:
...di sản sẽ được bảo tồn và phát huy mạnh mẽ hơn nữa khi cộng đồng sở tại nhìn thấy cơ hội nâng cao thu nhập về kinh tế từ di sản…
Đối thoại di sản văn hóa Trung Quốc-ASEAN được tổ chức tại Mỹ thuật quán Đôn Hoàng, một không gian mang đậm màu sắc văn hóa. Ảnh: CICG
Đối thoại di sản văn hóa Trung Quốc-ASEAN được tổ chức tại Mỹ thuật quán Đôn Hoàng, một không gian mang đậm màu sắc văn hóa. Ảnh: CICG
Đại biểu các nước ASEAN và Trung Quốc tham dự Đối thoại.
Đại biểu các nước ASEAN và Trung Quốc tham dự Đối thoại.
Các đại biểu tham quan triển lãm ảnh về di sản văn hóa Trung Quốc-ASEAN. Ảnh: CICG
Các đại biểu tham quan triển lãm ảnh về di sản văn hóa Trung Quốc-ASEAN. Ảnh: CICG
Các diễn giả thảo luận tại Đối thoại Di sản văn hóa Trung Quốc – ASEAN.
Các diễn giả thảo luận tại Đối thoại Di sản văn hóa Trung Quốc – ASEAN.
Các diễn giả tham gia Đối thoại di sản văn hóa Trung Quốc-ASEAN.
Các diễn giả tham gia Đối thoại di sản văn hóa Trung Quốc-ASEAN.
Tràng vỗ tay không dứt của các đại biểu dự Đối thoại cộng hưởng làm rung lên tiếng chuông gió ở gian trưng bày đồ lưu niệm, tưởng như tiếng chuông lạc đà ngân nga từ quá khứ vọng về.
Giữa không gian đối thoại học thuật đầy cảm hứng ấy, tôi cảm nhận Đôn Hoàng như một “trạm sạc” văn hóa xuyên thế kỷ. Nơi đây từng tiếp nhận dòng năng lượng sáng tạo từ nhiều nền văn minh khác nhau, chuyển hóa thành hình thái văn hóa đặc sắc rồi lan tỏa ngược xuôi trên những con đường giao thương huyết mạch.
Công bố biểu tượng chủ đề di sản văn hóa ASEAN-Trung Quốc. Ảnh: CICG
Công bố biểu tượng chủ đề di sản văn hóa ASEAN-Trung Quốc. Ảnh: CICG
Hôm nay, Đôn Hoàng tiếp tục nạp cho người đến thăm nguồn năng lượng mạnh mẽ của lịch sử, để từ đó hình thành nên những ý tưởng hợp tác mới mẻ. Và để thấu tỏ vì sao vùng đất giữa sa mạc khô cằn này lại có sức hút mãnh liệt đến thế, tôi hiểu rằng mình cần tìm về những dấu tích từng làm nên hệ thống vận hành kỳ diệu của Con đường Tơ lụa thuở xưa.
Điểm dừng đáng nhớ trên hoang mạc
Xe chở đoàn lữ hành rời trung tâm thành phố, tiến thẳng về phía Gobi mênh mông. Càng đi xa, mầu xanh của cây cối càng thưa thớt rồi biến mất hẳn, nhường chỗ cho những khoảng đất khô cằn, bằng phẳng, kéo dài vô tận đến tận chân trời xa thẳm.
Du khách trải nghiệm cưỡi lạc đà trên Minh Sa Sơn. Ảnh: Tân Hoa Xã
Dưới cái nắng chói chang của nơi từng là vùng biên viễn, mặt đất như được nung lên trong lò lửa. Cửa xe mở mang theo vị khô đặc trưng của cát và bụi hoang mạc. Trong khung cảnh tưởng như vắng bóng dấu vết của con người ấy, di tích Huyền Tuyền Trí bất ngờ hiện ra.
Ngày nay, những gì còn lại của địa danh này không tạo cảm giác đồ sộ, choáng ngợp như cung điện hoàng gia hay thành quách kiên cố, chỉ đơn giản là một di chỉ. Song giá trị của di tích nằm ở khía cạnh khác, đây từng là mắt xích quan trọng trong mạng lưới hành chính, bưu chính và ngoại giao của nhà Hán trên tuyến đường hành lang xuyên lục địa.
Lịch sử như “thẩm thấu” trong từng dấu móng cột, lớp đất, mảnh vật liệu vỡ và văn bản còn sót lại... ở nơi này. Những dấu tích đó đều nằm trong một hệ thống liên hoàn giúp tuyến giao thông xuyên lục địa vận hành trơn tru qua hàng trăm năm.
Nằm cách trung tâm Đôn Hoàng khoảng 60 km về phía đông, Huyền Tuyền Trí từng hoạt động liên tục trong nhiều thế kỷ như một dịch trạm chính thức của triều đình. Tại nơi đây, người và ngựa được nghỉ ngơi sau những chặng đường kiệt sức, công văn khẩn được chuyển tiếp tốc hành, các đoàn sứ giả quốc tế được tiếp đón, được nghỉ ngơi, hàng hóa và hành trình của các thương đoàn được kiểm soát chặt chẽ.
Những cuộc khai quật khảo cổ quy mô lớn tại đây đã phát hiện ra khối lượng không ít các thẻ tre, thẻ gỗ, giấy cổ và văn thư hành chính, cung cấp nguồn tư liệu vô giá về tổ chức dịch trạm, hoạt động giao thông phức tạp và mối quan hệ bang giao mật thiết giữa Trung Nguyên với các vùng đất phía tây xa xôi. Nếu sử dụng khái niệm hiện đại, có thể hình dung Huyền Tuyền Trí giống như một bưu cục liên quốc gia đa năng, kết hợp giữa trạm hậu cần, nhà khách và điểm kiểm soát biên phòng thời cổ đại.
Văn tự ghi chép lại cho thấy Con đường Tơ lụa huyền thoại không hề khởi phát vận hành từ những chuyến phiêu lưu ngẫu hứng, liều lĩnh của các cá nhân. Đằng sau các đoàn lữ hành là cả cơ chế quản trị tương đối chặt chẽ và khoa học, bao gồm hệ thống trạm nghỉ được tính toán khoảng cách hợp lý, nguồn nước ngọt quý giá, nguồn cung cấp lương thực, lạc đà, ngựa dự phòng, giấy thông hành, đội ngũ người phiên dịch và mạng lưới truyền tin.
Mô hình phục dựng di chỉ Huyền Tuyền Trí tại Bảo tàng Đôn Hoàng.
Mô hình phục dựng di chỉ Huyền Tuyền Trí tại Bảo tàng Đôn Hoàng.
Dường như phía sau các cuộc gặp gỡ giữa các nền văn minh trong lịch sử đều cần một hạ tầng phục vụ công tác hậu cần kỹ lưỡng và đồng bộ. Giữa sa mạc rộng lớn và khắc nghiệt, một nguồn nước, một gian nhà nghỉ hay một tấm thẻ tre ghi rõ hành trình… đều có thể liên quan tới sự sống, cái chết, thất bại hay thành công của cả đoàn người.
Ảnh toàn cảnh mô phỏng di sản văn hóa thế giới Huyền Tuyền Trí tại Bảo tàng Đôn Hoàng.
Ảnh toàn cảnh mô phỏng di sản văn hóa thế giới Huyền Tuyền Trí tại Bảo tàng Đôn Hoàng.
Vào năm 2014, Huyền Tuyền Trí chính thức được UNESCO ghi danh như thành phần không thể tách rời của Di sản thế giới Con đường Tơ lụa: Mạng lưới tuyến đường hành lang Trường An - Thiên Sơn.
Toàn bộ di sản liên quốc gia khổng lồ này cho thấy đã tồn tại “mạng lưới giao lưu” dài hàng nghìn cây số, qua đó thương mại, tín ngưỡng, tri thức khoa học, công nghệ, nghệ thuật và văn hóa được lan truyền, thẩm thấu liên tục giữa các cộng đồng người qua nhiều thế hệ.
Từ không gian của Huyền Tuyền Chí, liên tưởng đến những cửa khẩu và thương cảng cổ Việt Nam thì thấy, chúng ta từng có thương cảng Vân Đồn sầm uất đón thuyền buôn từ nhiều khu vực châu Á xa xôi đến giao thương; có đô thị cổ Hội An, nơi thương nhân Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và phương Tây gặp gỡ, trao đổi hàng hóa và văn hóa tạo nên một thương cảng quốc tế hưng thịnh bậc nhất; rồi Phố Hiến, thương cảng sầm uất bậc nhất Đàng Ngoài vào thế kỷ 16-17, Thanh Hà, thương cảng sầm uất bậc nhất Đàng Trong thế kỷ 17-19, hay các bến cảng miền trung từng giữ vai trò chuyển tiếp quan trọng. Hình thái địa lý giữa các vùng đất khác biệt. Song đằng sau một thương cảng hay một dịch trạm là khả năng mở cửa, tổ chức giao lưu bài bản và tư duy thích nghi, tôn trọng con người và những không gian văn hóa khác nhau.
Xuất bản: Tháng 7/2026
Nội dung: Hoàng Vũ, Hữu Hưng
Biên tập và thiết kế: Quang Hưng, Quang Thiều, Phan Anh
Ảnh: Báo Nhân Dân, TTXVN, Nhân dân nhật báo, Cục Ngoại văn Trung Quốc...
Built with Shorthand