Trong khi Huyền Tuyền Trí đóng vai trò là trạm chuyển tiếp thì Ngọc Môn Quan là biểu tượng ranh giới lịch sử. Cái tên Ngọc Môn Quan theo như truyền thuyết là do tất cả ngọc Hòa Điền nổi tiếng của Tây Vực (tức Tân Cương ngày nay) đều phải đi qua cửa ải này để vào Trung Nguyên.

Con đường dẫn chúng tôi tới di tích đi qua hoang mạc rộng lớn, nơi màu đất sáng bạc lẫn vào nền trời bao la và thứ tồn tại dường như chỉ là những bụi cây lúp xúp trong cái nắng gay gắt. Giữa khung cảnh thiên nhiên khắc nghiệt đó, khối thành Tiểu Phương Bàn nằm vững chãi, như thách thức thời gian. Những cơn gió sa mạc lướt mạnh qua các mặt tường thành đã bị thời gian và cát bụi bào mòn tạo nên những vết hằn.

Đứng trước cửa thành cổ kính, nhìn qua khoảng trống hình chữ nhật mở thẳng ra phía chân trời xa xăm, không còn thấy những đoàn ngựa chiến, không còn binh sĩ đứng canh gác, cũng không còn những thương nhân ôm hành lý đứng xếp hàng đợi thông quan, nhưng qua dáng hình khối kiến trúc đất nện ấy sừng sững đối diện với vùng đất phía tây đầy bí ẩn, tôi vẫn hình dung được về một cửa ngõ lớn trong lịch sử.

Ngọc Môn Quan được hình thành dưới thời Tây Hán, giữ vị trí cửa ải phòng thủ và thương mại quan trọng trên tuyến phía bắc của Con đường Tơ lụa. Di tích này gắn liền với hệ thống thành lũy kiên cố, đoạn Trường Thành thời Hán kéo dài, các đài phong hỏa truyền tin bằng khói, kho lương thảo quy mô lớn và các công trình phụ trợ phục vụ mục đích phòng thủ, giao thông và thông tin liên lạc. Nói đến cửa ải, trước hết người ta thường nghĩ về biên giới và sự ngăn cách.

Nhưng khi tới Ngọc Môn Quan, tôi cảm nhận rõ hơn, chính nơi được dựng nên để kiểm soát ranh giới cũng là nơi xác lập điều kiện căn bản cho giao lưu quốc tế. Cánh cửa thành có lúc đóng lại, nhưng cũng đã mở ra để chào đón các sứ giả, thương nhân, học giả và người hành hương mang theo tri thức từ thế giới bên ngoài. Kiểm soát và kết nối, bảo đảm an ninh và đẩy mạnh trao đổi, bảo vệ bản sắc nội tại và tiếp nhận cái mới, những yêu cầu tưởng như đối lập ấy đã song hành tại Đôn Hoàng từ hơn 2.000 năm trước.

Có lẽ nhờ triết lý cởi mở đó, Đôn Hoàng hấp thu văn hóa đa dạng từ Ấn Độ, Ba Tư, Tây Vực và Trung Nguyên, rồi để lại những dấu vết sâu đậm của quá trình giao thoa này trên kiến trúc, âm nhạc, vũ đạo, trang phục, tín ngưỡng địa phương và nhất là nghệ thuật hang động đỉnh cao.

Tại Ngọc Môn Quan, giữa nắng và gió sa mạc, tôi chợt nghĩ về các đường biên giới trong thế giới hiện đại ngày nay. Trong một thế giới biến động và cạnh tranh gay gắt, các quốc gia vẫn cần phải bảo vệ chủ quyền, an ninh và di sản của mình, thế nhưng sự phát triển bền vững lâu dài đòi hỏi các quốc gia phải thiết lập được các cửa ngõ mở về văn hóa, tri thức, du lịch và giao lưu nhân dân.

Nếu Huyền Tuyền Trí và Ngọc Môn Quan là minh chứng cho hạ tầng giao thông của Con đường Tơ lụa, thì Quần thể Hang Mạc Cao lưu giữ toàn bộ thế giới tinh thần nảy sinh từ những “cuộc gặp gỡ” trên con đường ấy.

Trước khi di chuyển vào khu hang động, đoàn chúng tôi tới Trung tâm Triển lãm kỹ thuật số Hang Mạc Cao. Tại đây, du khách như được ngồi trên chiếc phi thuyền lớn, bay vào từng hang động, trải nghiệm thị giác sống động bằng các phương tiện kỹ thuật số hiện đại, mà qua đó giúp giảm áp lực cơ học đáng kể lên không gian di sản nguyên gốc vốn rất mong manh bên trong vách đá.

Trên màn hình vòm lớn với độ phân giải cực cao, những bức bích họa cổ kính, những pho tượng tinh xảo và cấu trúc không gian ba chiều của hang động được trình hiện với độ chi tiết đến kinh ngạc. Hình ảnh 3D và phương thức trình chiếu nhập vai đã đưa người xem đến khoảng cách gần gũi nhất có thể với những Phi Thiên bay lượn trong không trung, lớp hoa văn phức tạp trên trần hang.

Công nghệ tiên tiến cho phép mắt người đi sâu vào quan sát những chi tiết siêu nhỏ mà tại hang thật, do điều kiện ánh sáng yếu, khoảng cách an toàn và yêu cầu ngặt nghèo của công tác bảo tồn, không phải lúc nào du khách cũng có thể quan sát đầy đủ…

Sau không gian số là cuộc chiêm ngưỡng thực tế. Dãy hang Mạc Cao trải dài trên vách núi, các cửa hang được đục đẽo khéo léo và xếp thành nhiều tầng lớp như tổ ong khổng lồ. Bên ngoài là nắng sa mạc chói gắt đến hoa mắt, nhưng chỉ cần bước chân qua cánh cửa vào hang, ánh sáng lập tức dịu xuống, không khí lặng lẽ, linh thiêng và thời gian dường như chạy chậm lại. Cảm giác chiếm trọn tâm trí tôi khi đứng trong lòng hang là sự choáng ngợp, nhưng ngay sau đó lại là một sự dè dặt, cẩn trọng. Choáng ngợp bởi trước mắt mình là cả một thế giới mầu sắc rực rỡ, sống động trải qua mười mấy thế kỷ biến động. Dè dặt là bởi mỗi hơi thở, mỗi bước chân hay mỗi sự thay đổi nhiệt độ nhỏ nhất của bản thân đều diễn ra trong một không gian di sản vật chất vô cùng nhạy cảm và mong manh…

Mạc Cao được những vị tăng nhân đầu tiên kiến tạo từ thế kỷ thứ tư và liên tục mở rộng, bồi đắp qua nhiều triều đại. Quần thể nghệ thuật khổng lồ này hiện có hàng trăm hang động có giá trị, lưu giữ khoảng 45 nghìn m² tranh tường vẽ tay cùng hàng nghìn pho tượng điêu khắc tinh xảo mang hình dáng các vị Phật, Bồ Tát và người cúng dường.

UNESCO đã chính thức ghi danh Hang Mạc Cao vào Danh mục Di sản thế giới từ năm 1987, với đánh giá nơi đây sở hữu giá trị nổi bật toàn cầu về nghệ thuật Phật giáo Đông Á và là chứng tích lịch sử của những cuộc giao lưu văn hóa xuyên biên giới trên Con đường Tơ lụa. Tư liệu kiểm kê từng thời kỳ có đôi chút khác biệt, nhưng các nhà khoa học đều thống nhất về quy mô vô tiền khoáng hậu của kho tàng nghệ thuật này. Ở đây, từng gương mặt tượng, trang phục phối mầu, các loại nhạc cụ xuất hiện trong tranh bích họa, tư thế vũ đạo uyển chuyển cho đến các họa tiết hoa văn viền trang trí đều phản ánh sự giao thoa, tiếp biến văn hóa giữa Trung Hoa, Ấn Độ và các nước phương Tây.

Trước bức bích họa cổ Cửu Sắc Lộc nổi tiếng tại hang số 257, gắn với tích truyện kể về chú hươu chín màu cứu người gặp nạn trên dòng sông dữ để rồi sau đó bị chính kẻ ấy vì tham lam mà phản bội, du khách cảm nhận được thông điệp sâu sắc về lòng vị tha, đức hy sinh và luật nhân quả trong đạo Phật.

Câu chuyện được kể lại bằng những đường nét hình họa song không khó để nhận ra ý nghĩa đạo đức và triết lý nhân sinh. Đó chính là sức mạnh tự thân bền bỉ và diệu kỳ của di sản văn hóa.

Mạc Cao cũng đặt ra trước mắt các nhà quản lý một thực tế nghiệt ngã: không có bất kỳ di sản vật chất nào có thể tồn tại vĩnh viễn nếu con người chỉ trông chờ vào sự bền chắc tự nhiên của vật liệu kiến trúc.

Môi trường khí hậu khô hạn đặc trưng của vùng sa mạc Đôn Hoàng góp phần quan trọng giữ lại nhiều lớp mầu nguyên bản qua nhiều thế kỷ, thế nhưng sự tàn phá của gió cát hoang mạc, sự biến động của nhiệt độ, độ ẩm không khí, hiện tượng tích tụ muối trên bề mặt vách đá, sự phát triển của vi sinh vật độc hại và áp lực từ chính hoạt động tham quan của con người vẫn hằng ngày, hằng giờ khiến các bức bích họa quý giá có nguy cơ bị bong tróc, phai mầu hoặc suy yếu cấu trúc.

Bởi vậy, công tác bảo tồn tại Mạc Cao không bó hẹp trong việc gia cố vách đá nứt vỡ, hay sửa chữa cơ học những cấu trúc bị hư hại. Đây là hoạt động khoa học phức tạp, bao gồm áp dụng hệ thống quan trắc môi trường tự động, nghiên cứu chuyên sâu về vật liệu cổ, kiểm soát sức chứa của từng hang động theo thời gian thực, xây dựng hệ thống hồ sơ số hóa hiện trạng chi tiết và tiến hành số hóa di sản.

Tất nhiên, quá trình số hóa không nhằm mục đích tạo ra bản sao kỹ thuật số để thay thế hoàn toàn di sản vật chất. Song một di sản văn hóa có bền lâu hay không sẽ phụ thuộc nguồn dữ liệu về nó đạt đến độ chính xác mức nào, dữ liệu có tiếp tục được bảo quản, chuyển đổi an toàn qua nhiều giai đoạn phát triển công nghệ hay không.